سرگذشت آرای شیرین کلک ...
همراه صمیمی درود
سرگذشت آرای شیرین کلک ...
به مناسبت ختم تصحیح تاریخ بیهقی *
به همّت استاد دکتر محمّد جعفر یاحقّی و مهدی سیّّدی
ای بلند آوازه مرد نکته سنج و نکته دان
خالق زیباترین مخلوق معنی در بیان!
جایگاه فضل را چونان تو بُوالفضلی سزاست
تا که فخرت را به سر، ایام سازد سایبان
لوحه ی تاریخ را دادی جلای تازه ای
تا در او بینند مردم از گذشته ی خود نشان
کرده ای تصویرْ زیبا سیرتان ذوق را
این چُنین صورتگری ناید ز هر کس در جهان
از لبیبی و دقیقی، رودکی و عنصری
از ابوالعباسْ وز معروف بلخی، همزمان
اقتضای حال را در سایه ی طبع سلیم
زینت گفتار کردی بیتهایی بس روان
بیتهایی از بدایت، راه جوی طفل ذوق
بیتهایی تا نهایت، رهروان را حرز جان
بیتهایی پیش شان کم قدر، قدر روزگار
بیتهایی نزد شان کوتاه، سقف آسمان
جملگی هم جوش، در الفاظ و بنیان کلام
جملگی هم دوش، در معنا و ارکان زبان
هر یکی در نازکوشی شهروند شهر عشق
هریکی در راز پوشی، سرّ دل را میزبان
تا کلامت خوش نشیند بر سریر خاطری
داده ای آرایه ی تمثیل را نسبت بدان
تا قبول عام یابد آنهمه قول درست
وه چه شیرین نقل کردی داستان در داستان!
هست تاریخ تو پندآموز و عبرت نامه ای
هست تاریخ تو دوران را، چو گنج شایگان
هست سرمشق روانی، چون زُلال ِجویبار
هست سرلوح اغانی، چون تذرو نغمه خوان
نیست هم چونش به گیتی، گر بجویی هر کَرَن
نیست هم چندش به عالم، گر بپویی هر کران
در سخن از تیزبینی موی را دادی شکاف
موشکافی تا بدین حد کم برآید زین و آن
از زبان فضل یحیی نقل کردی پاسخی
نزد هارون الرشید آن پر صلابت حکمران
اینکه بوده پیش ازین آن مالها اندر کجا؟
گفت: اندر خانه ها نزد خداوندان شان
هم ز میمندی سخن گفتی که شد شمس الکُفات،
هم ز سردار بزرگ آلتونتاش قهرمان
هم ز خُبث طینت بوسهل گفتی با یقین
هم ز فضل و دانش بونصر مشکان بی گمان
آنکه در کار دبیری هیچ مانندی نداشت
گوی سبقت را به دانایی ربود از همگنان
یاد کردی از بزرگان زمانه سر به سر
همچو بوبکر حصیری از فحول سیستان
نکته راندی از وزیری کاو به ناحق شد به دار
آنکه نمّامان به بد گویی ش بردند از میان
آنکه بر دار ستم کیشان دهر آنقدر ماند
تا که شد جسم نحیف سیم گونش قیرسان
آنکه گفتا مادرش در سوک جانسوزش به درد:
نیکمردا او که دارد از دو شه با خود نشان
داد محمود این جهان وی را و مسعودش ز پی
آن جهان بخشید تا نامش بماند جاودان
بیمی از سلطان غازی در دلت یک ره نبود
آنکه با فردوسی استاد سخن شد سرگران
آنکه خواندْ از ناسپاسی شاهکارش را حقیر
گفت دارد صد چو رستم در سپاهش پهلوان
نیست گفتار تو تنها شرح رخدادی بزرگ
یا بیان سرگذشتی از فلان اِبن فلان
آشکارا گفتی از پوشیده کاری های دهر
تا ز کج فهمی نسازد کس حقیقت را نهان
سرگذشت آرای شیرین کلک عهد غزنوی!
راستی را در زمان خود تویی وجه الضّمان
هیچ کس آن عهد را مانند تو واگو نکرد
کانچنان برباد از او گردید صدها دودمان
هیچ چیز از چشم شاهین دید تو پنهان نماند
زیر تیغ ترک و سُمّ ِ اسبهای ترکمان
کس نبود ایمن به جان و مال و جاه خویشتن
کس نبود آسوده خاطر از جفای مُنهیان
سایه ی وحشت به هرجا بر سر خلق اوفتاد
از حد غزنی گرفته تا هرات و اصفهان
شاعران سفله را جز خارخار زر نبود
در لباس میش ازان خواندند گرگان را شبان
صرف مشتی هرزه ی بی آبرو شد خُرد خُرد
آنچه زر محمود بستاندی به زور از هندوان
عده ای گندم نمای جو فروش از چار سوی
سودها در کیسه ها کردند بی یک جو زیان
دین فروشان تا توانستند با فتوای کذب
جان ز مفلس بستدند و مال از بازارگان
شد بهار و بلبلی بر شاخه نغمه نخواند
نعش برگ آرزو افتاد در پای خزان
هرزه نالیهای زاغانت به درد آورد دل
قامت سروت ز بار نامرادی شد کمان
یاد کردی از تگیناباد اگر یا شادیاخ
گفتی از مندیش و از نای و مرنج و بامیان
جابران را هست تاریخ تو هشداری بجا
کارد آنگاهی که مردم را رسد بر استخوان
* * *
تا جهان پاید نیاید دانشی مردی چنو
در هنر کامل عیار و در ادب آداب دان
کان چُنان از خود گذارد یادگاری ارجمند
کاین چُنین پاینده مانَد در زمین تا هر زمان
عاقبت در یکهزار و سیصد و هشتاد و هفت
هشت روزی بود باقی تا به پایان اَبان،
ختم شد تصحیح تاریخی بدان غایت عظیم
با مرارتهای بسیار و تلاش بی امان
زینت گفتار کردم مصرع نغز ادیب
مصرعی کارزد به صدها بیت و دیوان گران
" در شکر غلطد چو طوطی، هرکه خوانَد این کتاب "
کام جان شیرین کند از شهد این شکّرسِتان
کار بایستی " سَهی " این گونه کرد از جان و دل
کار بایستی چُنین از روزگاری آنچنان
پی نوشت:
۱ - کرن = کرند : ( فرهنگ معین ج سوم ص ۲۹۵۷ ) ۱ - اسبی که رنگ او میان زرد و بور باشد ۲ - میدان است دوانی ۳ - حلقه زدن مردم ، جرگه و معانی دیگر که در ذیل کرند = کرن آمده در این بیت از قصیده مقصود میدان و جرگه است.
۲- در تصحیح تاریخ بیهقی که بیش از سه سال به طول انجامید و در کار آن اوقات گرانباری از عمر، با شور و شوقی وصف ناپذیر صرف شده است، گروهی از پژوهشندگان و ادیبان علاقمند،متشکل از دانشجویان کارشناسی ارشد و دکترای زبان و ادبیات فارسی و برخی از اهل تحقیق در حد سی تن با تصحیح کنندگان محترم همکاری مستمر داشته اند که از اقبال خوش اینجانب به عنوان عضوی کوچک در آن گروه بزرگ انجام وظیفه کرده است.
۳ - ادیب پیشاوری یکصد و بیست و پنج سال پیش می زیسته است و یکی از معتبرترین نسخه های تصحیح شده ی تاریخ بیهقی محصول دقت نظر آن زنده یاد می باشد.
محمودرضا آرمین " سَهی " سیستانی
بیست و چهارم ابان 1387